Â
Â
ÂÂÂÂ
Konieczność pozyskania nowych złóż ropy i gazu powoduje systematyczny rozwój poszukiwań i wydobycia na obszarach morskich.
1. Wstęp
Rosnące ceny ropy i gazu przyczyniają się do tego, że sięga się do złóż zalegających na coraz większych głębokościach wody, a także do złóż, które ze względu na swoje zasoby traktowane były jako marginalne.
Prowadzenie robót górniczych na morzu wiąże się z różnymi problemami natury ekologicznej, które nie występują w warunkach lądowych.
Akweny morskie są szczególnie czułe na wszelkiego rodzaju zanieczyszczenia a przede wszystkim na zanieczyszczenia ropą. Rozlewy nawet niewielkich ilości ropy i ropopochodnych powodują bardzo znaczne obszarowo zanieczyszczenia zarówno morza jak i strefy brzegowej, następstwem których jest degradacja fauny i flory. Dlatego społeczeństwa są szczególnie uczulone na zagrożenie ze strony firm eksploatujących ropę ze złóż podmorskich. Spektakularne przypadki morskich katastrof tankowców czy też platform wydobywczych powodują, że poszukiwania i wydobycie na morzu jest obwarowane coraz to nowszymi przepisami zarówno międzynarodowymi jak i krajowymi, które mają na celu zapewnienie pełnego bezpieczeństwa ekologicznego.
W niniejszym artykule przedstawiamy te zagadnienia w oparciu o doświadczenia firmy "Petrobaltic" S.A. - jedynego polskiego przedsiębiorstwa zajmującego się poszukiwaniem i eksploatacją ropy naftowej na Bałtyku.
2. Źródła zagrożeń dla środowiska
Prowadzenie prac poszukiwawczych a następnie eksploatacja podmorskich złóż ropy i gazu niewątpliwie nie są obojętne dla środowiska morskiego. Charakter zmian i rodzaj zagrożeń wiążą się z rodzajem prowadzonych robót.
Poszczególne typy prac stwarzają następujące zagrożenia dla środowiska:
- geofizyczne badania sejsmiczne - wykonywanie tych robót wiąże się z generowaniem fal dźwiękowych, które rozchodzą się w środowisku wodnym. Nie są one obojętne dla środowiska a szczególnie dla fauny morskiej. Fale dźwiękowe o dużym natężeniu powodują obumieranie ikry oraz narybku a także rozproszenie ławic ryb i ich ucieczkę z badanego akwenu;
- prace geologiczne obejmują przede wszystkim wiercenia poszukiwawcze i rozpoznawcze. Wiercenie otworów jest czynnikiem, który ma największy wpływ na środowisko morskie. Szkodliwe oddziaływania mają przede wszystkim różnego typu zanieczyszczenia przekazywane do środowiska.
SÄ… to:
- zanieczyszczenia płynne i płuczką wiertniczą, ściekami sanitarnymi, wodami opadowymi z pokładów,
- stałe zanieczyszczenia zwiercinami i odpadami stałymi zanieczyszczenia atmosfery w następstwie spalania gazów odpadowych z ropy oraz gazów wylotowych z silników spalinowych napędu,
- zanieczyszczenia olejowe ropą naftowa lub olejem napędowym powierzchni (fig. 1) w wyniku awarii urządzeń.
Zagrożenia dla środowiska, w wyniku wydobycia ropy, wiążą się z rodzajem środków technicznych przyjętych dla tego rodzaju działań. Główne z nich to:
- niebezpieczeństwo rozlewu ropy w przypadku awarii napowierzchniowych i podwodnych urządzeń odbiorcy systemów tłoczenia, magazynowania i przeładunku,
- zanieczyszczenia wodami produkcyjnymi,
- zrzut ścieków i odpadów sanitarnych,
Potencjalne oddziaływanie na środowisko podczas operacji wiercenia. (kliknij tutaj)
- zanieczyszczenie atmosfery w wyniku spalania gazów w flarach oraz w pracy silników spalinowych i turbin,
- przesył i transport ropy i gazu. Przesył obejmuje systemy rurociągów technologicznych w obrębie złoża, rurociągi przesyłowe ropy i gazu, stanowiska załadunkowe na morzu. Podstawowym zagrożeniem dla środowiska morskiego stwarzanym przez te systemy to możliwość rozlewu ropy w przypadkach awaryjnych. Dodatkowo układane rurociągi na lub w dnie morskim powodują zmiany w ekosystemie jak np. zmiana kierunków prądów dennych, lokalne zmiany w faunie dennej, powstawanie przeszkód nawigacyjnych, uwarunkowania prawne.
Powstające w trakcie poszukiwania i wydobycia ropy i gazu na morzu zagrożenia dla środowiska stwarzają konieczność opracowania odpowiednich przepisów, wymogów i zaleceń, których realizacja minimalizowałaby szkodliwe skutki środowiskowe. Zagadnienia ekologicznego bezpieczeństwa przy wydobyciu ropy i gazu obwarowane są coraz bardziej szczegółowymi i restrykcyjnymi przepisami zarówno międzynarodowymi, jak i krajowymi. Generalnie wszystkie zakładają, że wydobycie ropy i gazu powinno być prowadzone z zastosowaniem najlepszych dostępnych technik (BAT) i z zachowaniem najlepszej praktyki ekologicznej (BEP). Obserwuje się przy tym dążenie do systematycznego obniżania wartości dopuszczalnych zrzutów do morza z morskich instalacji naftowych. Celem w tym zakresie jest osiągnięcie "zero discharge".
Operator prowadzący prace związane z wydobyciem ropy i gazu ze złóż podmorskich musi dostosować się do wymogów szeregu międzynarodowych konwencji, z których najważniejsze są:
* 1) Międzynarodowa konwencja o zapobieganiu zanieczyszczeniu morza przez statki Marpol 73/78 wraz z protokółami dodatkowymi,
* 2) Konwencja o ocenach oddziaływania na środowisko w kontekście transgranicznym Espo 1991,
* 3) Konwencja o zapobieganiu zanieczyszczania mórz przez zatapianie odpadów,
* 4) Konwencja w sprawie transgranicznych skutków awarii przemysłowych Helsinki,
* 5) Konwencja dotycząca interwencji na morzu pełnym w razie zanieczyszczenia olejami,
* 6) Konwencja o dostępie do informacji, udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska Aarhus 1998.
Dodatkowo z inicjatywy międzynarodowej organizacji morskiej IMO dla obszarów morskich szczególnie wrażliwych na zanieczyszczenia opracowane i zawarte zostały odrębne przepisy i porozumienia. Przykładem jest tutaj Bałtyk, gdzie państwa usytuowane w basenie tego morza zawarły w 1974 r. konwencję o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego zmodyfikowaną w 1992 r. W załączniku Konwencja ta szczegółowo określa wymagania jakie w stosunku do środowiska musi spełnić operator, który ma zamiar prowadzić prace na Bałtyku. W praktyce działania firmy "Petrobaltic" właśnie ta konwencja odgrywa największe znaczenie. Wymagania konwencji są dodatkowo uzupełniane przez Rekomendacje i wytyczne wydawane przez organ administracyjny Konwencji jakim jest tzw. Komisja Helsinska. Niezależnie od wymogów różnych przepisów międzynarodowych przedsiębiorstwo prowadzące prace na morzu na wodach terytorialnych czy też w obszarze wyłącznej strefy ekonomicznej musi spełniać wymogi krajowych przepisów ochrony środowiska. W przypadku Polski podstawowe z nich to:
- Ustawa o zapobieganiu zanieczyszczeniu morza przez statki,
- Rozporządzenie w sprawie organizacji i sposobu zwalczania zanieczyszczeń na morzu,
- Kodeks Morski,
a także Prawo geologiczne i górnicze i przepisy na jego podstawie wydane, które również odrębnie podkreślają wymagania w zakresie ochrony środowiska morskiego w odniesieniu do podmiotów, które taką działalność prowadzą.
Realizacja wymagań ekologicznych
We wszystkich działaniach związanych z wydobyciem ropy i gazu na morzu spełnienie wymogów ekologicznych jest podstawowym warunkiem dającym możliwość prowadzenia tego typu prac. Przed wystąpieniem o uzyskanie koncesji na poszukiwania lub wydobycie ropy lub gazu w obszarach morskich niezbędnym jest sporządzenie raportu oddziaływania na środowisko morskie prac, które zamierza się rozpocząć.
Obowiązek takiego raportu wynika między innymi z Konwencji Helsinskiej jak i polskiego rozporządzenia w sprawie wykazu inwestycji znacząco oddziałujących na środowisko, które wymagają sporządzenia raportu oddziaływania środowisko.
Identyfikacja kluczowych zagrożeń dla środowiska. (kliknij tutaj)
Rozporządzenie to zaliczyło między innymi wszystkie inwestycje związane z wydobyciem z podmorskich złóż do inwestycji, które mogą znacząco oddziaływać na środowisko, dla których wyżej wymieniony raport oddziaływania na środowisko jest niezbędny. Sporządzenie raportu poprzedzone jest badaniami mającymi na celu ocenę stanu środowiska w rejonie przyszłych prac.
Badaniu podlegajÄ…:
- dno morskie w zakresie charakteru osadów, zawartości w nich metali ciężkich, materii organicznej i węglowodorów, a także występowania wraków i innych naturalnych lub sztucznych;
- przydatność obszaru przyszłych poszukiwań jako źródła pozyskiwania ryb i innych organizmów morskich a także miejsca tarła.
W raporcie należy scharakteryzować panujące warunki hydro-meteorologiczne jak np. średnie temperatury powietrza w miesiącach najcieplejszych i najchłodniejszych, występowanie lodu łącznie z grubością pokrywy lodowej, kierunek i prędkość prądów morskich. Bardzo istotnym elementem jest ocena przydatności proponowanego rejonu dla turystyki i wypoczynku, a także możliwość występowania, w związku z zamierzonym wydobyciem, konfliktów społecznych.
Równocześnie raport musi zawierać odpowiedź czy prowadzone prace nie będą oddziaływać na obszary natura 2000 wyznaczone przez odpowiednie dyrektywy Unii Europejskiej, względnie morskie obszary chronione o szczególnej wrażliwości ekologicznej wyznaczone dla Bałtyku przez Komisję Helsinską.
W raporcie oddziaływania na środowisko określa się również czy prowadzone prace poszukiwawcze lub wydobywcze mogą mieć oddziaływanie transgraniczne. W przypadku pozytywnej odpowiedzi zgodnie z międzynarodową konwencją ESPO o ocenach oddziaływania na środowisko w kontekście transgranicznym należy powiadomić o tym fakcie zainteresowane państwa i dokonać uzgodnień w zakresie minimalizacji skutków wpływu transgranicznego.
Raport dokonuje również oceny środków technicznych służących do poszukiwań lub wydobycia, planowanych technologii i porównania ich ze światowymi metodami wydobycia ropy i gazu na morzu. Tak sporządzony raport jest podstawą do wystąpienia o uzyskanie administracyjnych decyzji środowiskowych i następnie odpowiednich koncesji.
- W praktyce działania na morzu, poszukiwania lub wydobycie ropy musi stosować się do szeregu obostrzeń, które nie występują w warunkach lądowych. Dotyczy to przede wszystkim możliwości zrzutu do morza, gospodarki odpadami, zabezpieczenia przeciwerupcyjnego i postępowania z wodami produkcyjnymi. W praktyce prowadzenia poszukiwań i eksploatacji na Bałtyku przestrzega się następujących zasad: stosowane płuczki wiertnicze są płuczkami na bazie wody słodkiej o niskiej zawartości fazy stałej. Do obróbki ich nie stosuje się substancji niebezpiecznych dla środowiska wymienionych w Rekomendacji Konwencji Helsinskiej na tzw. Czarnym wykazie. Obieg płuczki jest obiegiem zamkniętym. Mimo że Konwencja Helsinska w swojej Rekomendacji 18/5 dopuszcza zrzut nadmiaru płuczki do morza - za wyjątkiem obszarów szczególnie wrażliwych ekologicznie - w działalności "Petrobaltic" na Bałtyku nie jest stosowana tego typu praktyka. Płuczka wiertnicza po zakończeniu wiercenia wywożona jest na ląd i tam magazynowana na następne wiercenia lub oddawana do utylizacji. Ze względów środowiskowych nie stosuje się płuczek na bazie olejowej mimo że względy technologiczne i złożowe niekiedy przemawiałaby za takim rozwiązaniem.
- na platformie prowadzony jest zrzut zwiercin z I i II-go stopnia oczyszczania (tzw. zwiercin grubych) do morza przez rurę zrzutową. Natomiast zwiercina o dużym stopniu rozdrobnienia zbierana jest do pojemników metalowych i następnie transportowana na ląd, gdzie przekazywana jest na składowisko odpadów. Wywożona na ląd jest również całość zwiercin powstałych przy przewiercaniu warstw nasyconych ropą. System taki jest zgodny z postanowieniami przepisów konwencji.
- na platformach wytwarzane są również różnego rodzaju odpady stałe. Są to odpady powstające w toku pracy jak i odpady komunalnobytowe. Platforma jest bowiem miejscem pracy ale i stałego pobytu około 70 osób. Wszystkie te odpady podlegają segregacji, gromadzeniu w pojemnikach kontenerowych i następnie wywozowi na ląd, gdzie przekazywane są do dalszej utylizacji, zgodnie z pozwoleniami administracyjnymi w tym zakresie.
odrębnym problemem jest postępowanie z odpadami płynnymi. Na platformie wydobywczej i wiertniczej powstają różnego rodzaju płynne odpady są to:
- ścieki sanitarne,
- wody zęzowe (spływające wody deszczowe i z mycia, odpady olejowe),
- wody produkcyjne.
Wszystkie te rodzaje odpadów muszą podlegać odpowiedniej obróbce i tak ścieki sanitarne i bytowe przerabiane są w biologicznej oczyszczalni ścieków i po osiągnięciu parametrów zgodnych z normą w zakresie bakteriologicznym i ilości zawiesiny stałej są zrzucane do morza. Natomiast wszystkie odpady zaolejone są oczyszczane w separatorze tak, aby zawartość substancji olejowych nie przekraczała 15 ppm. Tak oczyszczona woda może być zrzucona do morza. Natomiast odebrane substancje olejowe przewożone są na ląd. Podobny tok postępowania jest z wodami złożowymi, które zgodnie z wymogami konwencyjnymi dla Bałtyku powinny być tak oczyszczone, by zawartość ropy nie przekraczała 15 ppm W praktyce wydobycia ropy prowadzonymi przez Petrobaltic wody złożowe oczyszczane są do wartości rzędu 7-9 ppm. Jest to wartość z jaką spotyka się na najczystszych obszarach Bałtyku.
Monitoring
W trakcie prowadzenia prac geologicznych i wiertniczych operator zobowiązany jest do systematycznego monitoringu środowiska morskiego w rejonie działalności i śledzenia zmian zachodzących. Monitoring obejmuje:
- pobieranie próbek osadów dennych przed i po zakończeniu działalności a także w okresach minimum rocznych i ich badanie na zawartość węglowodorów aromatycznych i alifatycznych oraz metali ciężkich (Hg, Cu, Pb, Cd, Ba, Cr);
- pobieranie codzienne prób wody z otoczenia instalacji wydobywczej i ich badanie na zawartość węglowodorów;
- ciągły pomiar zawartości węglowodorów o oczyszczonych wodach złożowych przed ich zrzutem metodą IR w dwóch zakresach fal.
Ochrona powietrza atmosferycznego
Wszystkie instalacje naftowe są źródłem dość znacznych zanieczyszczeń powietrza. Źródłem zanieczyszczeń są gazy wylotowe ze silników i turbin zainstalowanych na urządzeniach oraz produkty spalania we flarach zarówno w czasie w czasie opróbowania jak i w trakcie eksploatacji. Do atmosfery przechodzi przede wszystkim CO2, NOx oraz SO2. Wszystkie działania idą w kierunku ograniczenia poziomu emisji ze wszystkich źródeł. Osiągane jest to przede wszystkim przez:
- obowiązek stosowania paliw napędowych o zawartości siarki poniżej 1 mg/l;
- ograniczenie otwartego spalania we flarach do niezbędnego minimum;
- wprowadzenie limitów spalania oraz opłat za emisję;
- wyeliminowanie z instalacji substancji zubożających warstwę ozonową.
Obowiązki te wynikają z szeregu porozumień międzynarodowych o ochronie klimatu, ograniczeniu emisji gazów cieplarnianych, a także ochronie warstwy ozonowej.
3. Rozlewy olejowe
Jednym z najbardziej szkodliwych zjawisk dla środowiska morskiego, jakie mogą wystąpić w trakcie eksploatacji ropy z podmorskich złóż, są rozlewy na powierzchni morza. Ich przyczyny są bardzo różne. Katastrofalne rozlewy mogą nastąpić w następstwie;
- awarii otworów wydobywczych i związanej z tym erupcji,
- awarii urządzeń przesyłu ropy (rurociągów transportowych, boji przeładunkowych)
- katastrof tankowców
- awarii zbiorników z olejem napędowym.
Zjawisko rozlewu ropnego jest groźne dla środowiska przede wszystkim dlatego, że zanieczyszczenie morza obejmuje znaczną powierzchnię morza przy stosunkowo niewielkich ilościach rozlanej ropy. Zanieczyszczenie szybko przemieszcza się. Następstwem są znaczne straty w zasobach żywych morza, a w przypadku - gdy plama ropna dojdzie do strefy brzegowej - zniszczenie na długi okres czasu plaż. Fig. 3 pokazuje mechanizm zachowania się ropy w przypadku rozlewu morza. Największe straty w środowisku występują w przypadku awarii zbiornikowców przewożących ropę naftową. Są to z reguły wielkie jednostki morskie i awaria takiego zbiornikowca związana z rozlewem kilku lub kilkudziesięciu tysięcy ton ropy powoduje nieobliczalne straty dla środowiska. Przykładem są katastrofy tankowców Amous Cadiz czy też Exon Valdez. O wiele rzadsze są rozlewy z platform zarówno pod względem częstotliwości jak i wielkości. Przykładem są tutaj dane statystyczne rozlewów na platformach Stanów Zjednoczonych (tab. 1) w latach 1964-1992.
Jak widać ze statystyk w miarę postępu technicznego z biegiem lat maleje ilość awarii otworów wiertniczych i związanych z tym erupcji. Analiza częstotliwości rozlewów w następstwie erupcji z otworów wg UK Departament of Trade and Industry wynosi 6,75?107 na wszystkie wykonane w ciągu roku otwory.
Reakcje po rozlewie ropy naftowej na morzu. (kliknij tutaj)
Dane statystyczne dotyczące rozlewów na platformach Stanów Zjednoczonych. (kliknij tutaj)
Duże rozlewy oleju na Bałtyku 1988-2003. (kliknij tutaj)
W przypadku Morza Bałtyckiego zagadnienie zagrożenia rozlewem nabiera szczególnej wagi ze względu na charakter tego morza. Jest to niewielki akwen o niewielkim dopływie wód słonych, gdzie odległość od linii brzegowych nie przekracza 100 km. Rozlew na tego typu morzu byłby katastrofalny w ekologicznych skutkach. Jak dotychczas nie było rozlewów w wyniku działalności eksploatacyjnej na Bałtyku. Natomiast były rozlewy przy transporcie ropy i ropopochodnych co przedstawia poniższa tabela.
Przy istniejących zagrożeniach rozlewowych operator prowadzący prace poszukiwawcze i eksploatację ropy na Bałtyku zobowiązany jest do posiadania sił i środków do podjęcia akcji zwalczania rozlewu. Obowiązek ten wynika z zaleceń Konwencji Helsinskiej oraz krajowego przepisu - Rozporządzenia RM w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy, prowadzenia ruchu oraz specjalistycznego zabezpieczenia w zakładach górniczych wydobywających kopaliny otworami wiertniczymi, który nakłada obowiązek opracowania planu zwalczania rozlewów (contigency plan ). Plan ten stanowi element krajowego planu zwalczania rozlewów i zawiera między innymi opis systemów alarmowania i wzywania pomocy międzynarodowej, organizację działań przeciwrozlewowych, wykaz dostępnych środków do zbierania zanieczyszczeń a także określa rodzaje szkoleń i ćwiczeń w zakresie doskonalenia sprawności działań w zwalczaniu rozlewów.
Operator prowadzący poszukiwania lub wydobycie na Bałtyku zobowiązany jest do posiadania własnego sprzętu do zwalczania rozlewów ropnych zgodnie z Rekomendacją 10/2 Komisji Helsinskiej, obejmującego między innymi zaporę typu oceanicznego, zbieraczkę i zbiorniki na gromadzenie zebranej ropy lub ropopochodnych.
Przedstawiona powyżej problematyka ekologiczna w dużym skrócie przedstawia obowiązki i trudności jakie napotyka operator prowadzący prace przy poszukiwaniu i eksploatacji złóż ropy i gazu na morzu związane z zapewnieniem odpowiedniego poziomu ochrony środowiska. W stosunku do prac wykonywanych na lądzie w znacznie szerszym zakresie większość prac na morzu obwarowana jest międzynarodowymi konwencjami. Generalną zasadą ekologiczną, która nabiera coraz większego znaczenia jest dążenie do osiągnięcia poziomu "zero zrzutu" wszystkich substancji i czynników, które mogą mieć szkodliwy wpływ na środowisko.
Natomiast rozpoczęcie jakiejkolwiek działalności na morzu musi być poprzedzone wnikliwą analizą jej oddziaływania na środowisko z określeniem stopnia ryzyka ekologicznego.
Materiał z portalu www.wnp.pl. - Polskie Towarzystwo Wspierania Przedsiębiorczości 1997-2009
back